Trong thực tế, vẫn có những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý nhưng chưa biết mình có quyền được cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí, chưa biết liên hệ với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý ở đâu hoặc còn lúng túng khi tìm hiểu thủ tục, giấy tờ cần thiết. Khoảng cách địa lý, hạn chế về khả năng đi lại, điều kiện kinh tế hoặc khả năng tiếp cận thông tin cũng có thể khiến việc tìm đến trợ giúp pháp lý chưa kịp thời.

        Trong môi trường số, nhiều thông tin thiết yếu có thể được cung cấp nhanh hơn và thuận tiện hơn thông qua Trang thông tin điện tử trợ giúp pháp lý, các Cổng/trang thông tin của cơ quan tư pháp, các nền tảng truyền thông số chính thống và những sản phẩm truyền thông trực tuyến. Chỉ với máy tính hoặc điện thoại có kết nối internet, người dân có thể tìm hiểu ai thuộc diện được trợ giúp pháp lý, các hình thức trợ giúp pháp lý, địa chỉ và số điện thoại của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước, cũng như những nội dung cần lưu ý khi có nhu cầu hỗ trợ pháp lý.

        Đặc biệt, việc thể hiện thông tin dưới nhiều định dạng như bài viết ngắn, hỏi - đáp, tình huống pháp luật, infographic, video hoặc clip ngắn giúp các quy định vốn mang tính chuyên môn trở nên dễ tiếp cận hơn. Với người cao tuổi, người khuyết tật, người ở vùng sâu, vùng xa hoặc những người có điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế, cách truyền tải rõ ràng, trực quan và dễ tra cứu có ý nghĩa rất thiết thực.

        Từ “người dân đi tìm thông tin” đến “thông tin chủ động tìm đến người dân”

        Nếu việc theo dõi báo chí giúp cơ quan trợ giúp pháp lý chủ động phát hiện những vụ việc có khả năng có người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, thì môi trường số lại mở rộng khả năng đưa thông tin trợ giúp pháp lý đến với người dân ngay từ khi nhu cầu pháp lý mới phát sinh. Đây là sự chuyển dịch quan trọng: không chỉ chờ người dân tìm đến cơ quan trợ giúp pháp lý, mà còn chủ động đưa thông tin về quyền được trợ giúp pháp lý đến đúng nhóm người có thể cần hỗ trợ.

        Thông qua các chuyên mục hỏi - đáp, bài viết tình huống, video ngắn, infographic…, thông tin trợ giúp pháp lý có thể được chuyển tải thường xuyên, dễ nhớ và dễ chia sẻ. Khi một chính sách mới được ban hành, một nhóm người được mở rộng quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý hoặc một vấn đề pháp lý đang được xã hội quan tâm, thông tin có thể được tổ chức thành các sản phẩm phù hợp để người dân nhanh chóng nhận biết quyền của mình.

        Môi trường số cũng tạo điều kiện để nội dung trợ giúp pháp lý được phổ biến theo nhu cầu thực tế. Chẳng hạn, người dân có thể quan tâm đến quyền của trẻ em, người chưa thành niên, người khuyết tật, người cao tuổi, người thuộc hộ nghèo, người dân tộc thiểu số hoặc nạn nhân bạo lực gia đình. Thay vì phải đọc một văn bản dài, họ có thể tiếp cận ngay những câu hỏi thiết thực như “Tôi có thuộc diện được trợ giúp pháp lý không?”, “Tôi cần liên hệ ở đâu?”, “Trợ giúp pháp lý có mất tiền không?” hoặc “Khi tham gia tố tụng, tôi có thể được hỗ trợ như thế nào?”.

        Tuy nhiên, việc phát hiện nhu cầu từ báo chí, mạng xã hội hoặc các nguồn thông tin trên môi trường số chỉ nên được coi là nguồn thông tin ban đầu. Việc xác định một người có thuộc diện được trợ giúp pháp lý hay không, tình trạng pháp lý của họ và nhu cầu trợ giúp cụ thể vẫn phải được xác minh trên cơ sở thông tin, tài liệu liên quan và quy định của pháp luật.

        Kết nối nhanh hơn giữa Trung ương và địa phương

        Chuyển đổi số không chỉ giúp người dân dễ tiếp cận thông tin hơn mà còn hỗ trợ quá trình phối hợp trong hệ thống trợ giúp pháp lý. Khi có một vụ việc cần theo dõi, một thông tin cần xác minh hoặc một nội dung cần trao đổi nghiệp vụ, các công cụ số có thể giúp rút ngắn thời gian truyền đạt thông tin giữa Trung ương và địa phương, giữa cơ quan quản lý với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và giữa các đơn vị có liên quan.

        Đối với những vụ việc cần xử lý kịp thời, việc chia sẻ thông tin nhanh chóng có thể giúp Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại địa phương sớm kiểm tra, xác minh, tiếp cận người thuộc diện và thực hiện các thủ tục theo quy định. Công nghệ, vì vậy, không thay thế quy trình nghiệp vụ nhưng có thể hỗ trợ để quy trình đó được vận hành nhanh hơn, chính xác hơn và giảm bớt độ trễ trong phối hợp.

        Ở chiều ngược lại, thông tin từ địa phương được cập nhật kịp thời cũng giúp cơ quan quản lý theo dõi tình hình, nhận diện các vấn đề phát sinh, tổng hợp số liệu và đánh giá nhu cầu thực tiễn. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật đầy đủ và khai thác đúng thẩm quyền, dữ liệu không chỉ phục vụ thống kê mà còn có thể trở thành nguồn thông tin quan trọng cho công tác chỉ đạo, điều hành và hoạch định chính sách trợ giúp pháp lý.

        Chuyển đổi số không chỉ là số hóa hồ sơ

        Nói đến chuyển đổi số, dễ hình dung trước hết là chuyển hồ sơ giấy thành hồ sơ điện tử hoặc sử dụng phần mềm để quản lý công việc. Tuy nhiên, với trợ giúp pháp lý, chuyển đổi số cần được nhìn ở phạm vi rộng hơn: đó là quá trình tổ chức lại cách thức cung cấp thông tin, quản lý vụ việc, phối hợp xử lý, thống kê, theo dõi chất lượng và phục vụ người dân trên cơ sở dữ liệu và công nghệ.

        Một hệ thống số hiệu quả phải giúp cán bộ dễ tra cứu, cập nhật và theo dõi thông tin; giúp cơ quan quản lý có số liệu kịp thời, đáng tin cậy; đồng thời hỗ trợ người thực hiện trợ giúp pháp lý giảm bớt những thao tác hành chính không cần thiết để tập trung nhiều hơn vào hoạt động chuyên môn và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được trợ giúp pháp lý.

        Cùng với đó, dữ liệu trợ giúp pháp lý liên quan trực tiếp đến cá nhân, hoàn cảnh, vụ việc và trong nhiều trường hợp có thể chứa thông tin nhạy cảm. Vì vậy, ứng dụng công nghệ phải luôn đi cùng yêu cầu về bảo mật, bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư và kiểm soát quyền truy cập. Hiệu quả số hóa không thể được đánh đổi bằng sự an toàn của thông tin người được trợ giúp pháp lý.

        Người dân vẫn là trung tâm của chuyển đổi số trong trợ giúp pháp lý

        Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người dân tiếp cận trợ giúp pháp lý thuận tiện hơn, rõ ràng hơn và kịp thời hơn. Vì vậy, mọi giải pháp số trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý cần được thiết kế từ nhu cầu của người sử dụng: thông tin dễ hiểu, giao diện dễ tra cứu, kênh liên hệ rõ ràng, nội dung phù hợp với từng nhóm đối tượng và có phương án hỗ trợ đối với những người chưa quen sử dụng công nghệ.

        Không phải mọi người thuộc diện được trợ giúp pháp lý đều có điện thoại thông minh, kết nối internet ổn định hoặc kỹ năng số cần thiết. Do đó, chuyển đổi số không có nghĩa là thay thế hoàn toàn phương thức trực tiếp. Các kênh tiếp nhận truyền thống, hoạt động truyền thông tại cơ sở, sự phối hợp của chính quyền, cơ quan tiến hành tố tụng và các tổ chức có liên quan vẫn rất cần thiết. Môi trường số cần bổ sung thêm một con đường tiếp cận, chứ không tạo ra một rào cản mới đối với những người yếu thế.

         Quan trọng hơn, công nghệ không thể thay thế vai trò của trợ giúp viên pháp lý, luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý hay cán bộ tiếp nhận thông tin. Những tư vấn cụ thể, việc gặp gỡ người được trợ giúp pháp lý, nghiên cứu hồ sơ, tham gia tố tụng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp vẫn cần đến chuyên môn, trách nhiệm và sự đồng hành của con người. Công nghệ là công cụ để kết nối nhanh hơn, quản lý tốt hơn và đưa dịch vụ đến gần người dân hơn.

        Hướng tới Ngày Chuyển đổi số quốc gia 10/10, chuyển đổi số trong trợ giúp pháp lý cần tiếp tục được triển khai theo hướng thiết thực và lấy người dân làm trung tâm. Khi thông tin đúng được đưa đến đúng người, khi khoảng cách địa lý được rút ngắn và khi sự phối hợp được thực hiện nhanh hơn, công nghệ sẽ góp phần để chính sách trợ giúp pháp lý miễn phí của Nhà nước đến gần hơn với những người đang thực sự cần được hỗ trợ.